[ Pobierz całość w formacie PDF ]

4

 

Fryderyk Nietzsche

 

A n t y c h r z e ś c i j a n i n

 

 

 

Przedmowa

Książka ta jest przeznaczona dla najmniej licznych. Może nawet żaden z nich jeszcze nie żyje. Mogliby to być ci, którzy rozumieją mojego Zaratustrę: jakże bym mógł mylić siebie z tymi, dla których już dzisiaj rosną uszy? — Dopiero pojutrze należy do mnie. Nie­którzy rodzą się po śmierci.

Warunki, w których się mnie rozumie, rozumie z koniecznością [—] znam je aż nazbyt dokładnie. Czytelnik musi być aż do surowości prawy w kwestiach ducha, aby wytrzymać choćby tylko moją po­wagę, moją pasję. Musi być zaprawiony w życiu na szczytach — w widzeniu poniżej siebie żałosnej paplaniny o polityce i egoizmie narodów. Musi zobojętnieć, nigdy nie może pytać, czy prawda jest pożyteczna, czy staje się dla kogoś fatum... Zamiłowanie potęgi do pytań, których stawiać nikt nie ma dzisiaj odwagi; odwaga do przedsięwzięć zakazanych; predestynacja do błądzenia w labiryncie. Doświadczenie wywiedzione z siedmiu samotności. Nowe ucho dla nowej muzyki. Nowe oko dla najodleglejszych widoków. Nowe su­mienie dla prawd, które dotychczas pozostawały nieme. I wola oszczędności, właściwej wielkiemu stylowi: jego siła, jego entuzjazm, ściśle zespolone... Respekt dla siebie; miłość do siebie; bezwarun­kowa wolność wobec siebie...

No dobrze! Jedynie tacy są moimi czytelnikami, moimi prawo­witymi czytelnikami, z góry mi przeznaczonymi czytelnikami: cóż mi po reszcie? — Reszta to tylko ludzkość. — Nad ludzkością trzeba górować siłą, wysokością duszy — pogardą...

 

Fryderyk Nietzsche

 

 

 

1.

 

Spójrzmy sobie w twarz. Jesteśmy Hiperborejczykami — wiemy dostatecznie dobrze, na jakim ustroniu przyszło nam żyć. „Ani lądem, ani wodą nie znajdziesz drogi do Hiperborejczyków": wiedział to o nas już Pindar. Po drugiej stronie Północy, lodów, śmierci — nasze życie, nasze szczęście... Odkryliśmy szczęście, zna­my drogę, znaleźliśmy wyjście z całych tysiącleci labiryntu. Kto znalazł je jeszcze? — Może nowoczesny człowiek? „Nie umiem wyjść ani wejść, jestem wszystkim, co nie umie ani wyjść, ani wejść" — wzdycha nowoczesny człowiek... Na tę nowoczesność byliśmy chorzy — na gnuśny pokój, na tchórzliwy kompromis, na całą cnotliwą nieczystość nowoczesnego „Tak" i „Nie". Owa tolerancja i largeur serca, która wszystko „wybacza", bo wszystko „pojmuje", jest dla nas niczym sirocco. Żyć pośród lodów raczej niż pośród nowoczesnych cnót i innych wiatrów południowych!... Byliśmy dostatecznie dzielni, nie oszczędzaliśmy ani siebie, ani innych: długo nie wiedzieliśmy jednak, dokąd zmierzamy ze swą dzielnością. Sposępnieliśmy, zwa­no nas fatalistami. Naszym fatum była pełnia, napięcie, spiętrzenie sił. Łaknęliśmy błyskawicy i czynów, pozostawaliśmy jak najdalej od szczęścia słabeuszy, od „poddawania się..." Burza szalała w na­szym powietrzu, natura, którą jesteśmy, zaciemniła się — albowiem nie mieliśmy żadnej drogi. Formuła naszego szczęścia: „Tak", „Nie", linia prosta, cel...

 

2.

 

Co jest dobre? — Wszystko, co zwiększa w człowieku poczucie mocy, wolę mocy, samą moc.

Co jest liche? — Wszystko, co pochodzi ze słabości.

Co jest szczęściem? — Poczucie, że moc rośnie, że opór zostaje przezwyciężony.

Nie zadowolenie, lecz większa moc; nie pokój w ogóle, lecz wojna; nie cnota, lecz tężyzna (cnota w renesansowym stylu, virtu, cnota wolna od moralizatorstwa)

Niech zginą słabi i nieudatni: pierwsza teza naszej miłości człowieka. I należy im w tym jeszcze dopomóc.

Co jest szkodliwsze niż jakikolwiek występek? Aktywne współ-cierpienie z wszystkimi nieudatnymi i słabymi — chrześcijaństwo...

 

3.

 

Problemem, który tu stawiam, nie jest pytanie, co ma zastąpić ludzkość w łańcuchu istot ( — człowiek jest końcem — ), lecz pytanie, jaki typ człowieka należy wyhodować, jakiego typu człowieka należy chcieć, jako istoty wyższej pod względem wartości, jako istoty godniejszej życia, jako istoty pewniejszej przyszłości.

Ten wyższy pod względem wartości typ dość często się już pojawiał: lecz jako szczęśliwy przypadek, jako wyjątek, nigdy jako coś, czego by chciano. Przeciwnie: budził on właśnie największy strach, był dotychczas nieledwie uosobieniem straszliwości; — strach zaś spra­wił, że chciano przeciwnego typu, że hodowano go i osiągnięto: zwierzę domowe, zwierzę stadne, chore zwierzę człowiek — chrześcijanin...

 

4.

Ludzkość nie przedstawia, jak się dzisiaj uważa, rozwoju ku czemuś lepszemu, czy potężniejszemu, czy wyższemu. „Postęp" jest niczym więcej jak nowoczesną ideą, to znaczy fałszywą ideą. Dzisiejszy

Europejczyk stoi pod względem wartości niżej od Europejczyka cza­sów renesansu; rozwój absolutnie nie jest, mocą jakiejś konieczności, podwyższaniem, podnoszeniem, potęgowaniem.

Stale natomiast, w najróżniejszych miejscach na Ziemi i z naj­rozmaitszych kultur, wyrastają pojedyncze egzemplarze, które rze­czywiście Reprezentują typ wyższy: coś, co w porównaniu z ogółem ludzkości jest swego rodzaju nadczłowiekiem. Takie szczęśliwe przy­padki wielkiego rozkwitu zawsze były możliwe i zapewne zawsze też będą możliwe. Całe generacje nawet, plemiona, ludy mogą nie­kiedy przedstawiać tego rodzaju traf.

 

5.

 

Chrześcijaństwa nie powinno się przyozdabiać i stroić: wydało ono wojnę na śmierć i życie temu wyższemu typowi człowieka, wszystkie jego fundamentalne instynkty skazało na wygnanie, wydestylowało z nich zło, złego człowieka — człowiek potężny jako typ, który należy odrzucić, jako „człowiek odrzucony". Chrześcijaństwo wzięło stronę wszystkiego, co słabe, co niskie, co nieudatne, sprzeciw wobec instynktu samozachowawczego, właściwego potężnemu życiu, uczyniło ideałem; zepsuło rozum nawet najpotężniejszych duchowo natur, ucząc odczuwać naczelne wartości duchowe jako grzeszne, jako błędne, jako pokuszenie. Nąjżałośniejszy przykład — zepsucie Pascala, który wierzył, że jego rozum jest skażony przez grzech pierworodny, podczas gdy był on skażony jedynie przez jego chrześcijaństwo! —

 

6.

 

Ukazało się mi bolesne, okropne widowisko: ściągnąłem zasłonę z zepsucia człowieka. Słowu „zepsucie", w mych ustach, nie grozi przynajmniej jedno podejrzenie: jakoby zawierało ono w sobie oskar­żenie moralne przeciwko człowiekowi. Jest ono — chciałbym to jeszcze raz podkreślić — wolne od moralizatorstwa: do tego stopnia, że owo zepsucie najmocniej odczuwam właśnie tam, gdzie dotychczas najświadomiej aspirowano do „cnoty", do „boskości". Zepsucie rozumiem, łatwo już zgadnąć, w znaczeniu dekadencji: twierdzę, że wszystkie wartości, w których ludzkość sumuje swe naczelne pragnienia, są wartościami dekadenckimi.

Zwierzę, gatunek, indywiduum nazywam zepsutym, jeśli traci ono swe instynkty, jeśli wybiera, jeśli preferuje to, co dlań szkodliwe. Historia „uczuć wyższych", „ideałów ludzkości" — możliwe, że będę ją musiał opowiedzieć — nieomal wyjaśniałaby także, dlaczego czło­wiek jest tak zepsuty.

Samo życie uważam za instynkt wzrostu, instynkt trwania, instynkt gromadzenia sił, za instynkt mocy: gdzie brak woli mocy, tam następuje schyłek. Twierdzę, że wszystkim naczelnym warto­ściom ludzkości brak tej woli, że panują, przybierając najświętsze nazwy, wartości schyłkowe, wartości nihilistyczne.

 

7.

 

Chrześcijaństwo nazywa się religią współcierpienia. — Współ-cierpienie stanowi przeciwieństwo uczuć tonizujących, które pod­wyższają energię poczucia życia: współcierpienie działa depresyjnie. Ten, kto współcierp[i], traci siłę. Współcierpienie pomnaża i zwie­lokrotnia ubytek siły, który przy[nosi] życiu już samo cierpienie. Przez współcierpienie samo cierpienie staje się zaraźliwe; w wyniku współcierpienia może niekiedy nastąpić ogólny ubytek życia i energii życiowej, który pozostaje w absurdalnym stosunku do kwantum przyczyny (— przypadek śmierci Nazareńczyka) Jest to pierwszy aspekt; można jednak wskazać jeszcze ważniejszy. Jeśli przyjmiemy, że miarą współcierpienia jest wartość reakcji, które zwykło ono wywoływać, to jego niebezpieczny dla życia charakter ukaże się w jeszcze jaśniejszym świetle. W ogólności, współcierpienie staje w poprzek prawu rozwoju, które jest prawem selekcji. Współcier­pienie zachowuje przy życiu to, co dojrzało do zagłady, broni wy­dziedziczonych i skazańców życia, mnóstwem wszelkiego rodzaju nieudatnych tworów, które utrzymuje przy życiu, nadaje samemu życiu posępny i podejrzany widok. Poważono się nazywać współ­cierpienie cnotą (— każda dostojna moralność uważa je za słabość —); posunięto się jeszcze dalej i uczyniono z niego główną cnotę, podstawę i źródło wszystkich cnót — tyle tylko, że dokonano tego, o czym stale należy pamiętać, z punktu widzenia filozofii, która była filozofią nihilistyczną, która na swej tar[czy wypisała negację życia. Schopenhauer miał tu rację: współcierpienie neguje życie, czyni je godnym negowania — współcierpienie jest praktyką ni­hilizmu. Powiedzmy jeszcze raz: ów depresyjny i zaraźliwy instynkt występuje przeciwko tym instynktom, które dążą do utrzymania życia i podniesienia jego wartości: zwielokrotniając nędzę i zacho­wując wszystko, co nędzne, jest ono głównym instrumentem potę­gowania dekadencji — współcierpienie namawia do nicości]... Nie mówi się „nicość": zamiast tego mówi się „zaświaty"; albo „Bóg"; albo „prawdziwe życie"; albo nirwana, odkupienie, błogość... Ta nie­winna retoryka z królestwa religijno-moralnej idiosynkrazji okaże się zaraz znacznie mniej niewinna, gdy pojmiemy, jaka tendencja narzuca tu na siebie płaszcz wzniosłych słów: tendencja wroga życiu. Schopenhauer był wrogi życiu: dlatego współcierpienie stało się dlań cnotą... Arystoteles, jak wiadomo, widział we współcierpieniu chorobliwy i niebezpieczny stan, na który dobrze jest od czasu do czasu zadziałać środkiem przeczyszczającym: tragedię uważał on za środek przeczyszczający. Z perspektywy instynktu życia fa­ktycznie należałoby poszukać jakiegoś środka, który pozwoliłby nakłuć tak chorobliwą i niebezpieczną kumulację współcierpienia, jaką stanowi przypadek Schopenhauera (a także, niestety, cała nasza literacka i artystyczna dekadencja od Sankt Petersburga po Paryż, od Tołstoja po Wagnera): aby wreszcie pękła... Nic, w naszej niezdrowej nowoczesności, nie jest tak niezdrowe jak chrześcijańskie współcierpienie. Tutaj być lekarzem, tutaj być nieubłaganym, tutaj ciąć nożem — do ...

[ Pobierz całość w formacie PDF ]