[ Pobierz całość w formacie PDF ]

 

 

Erich FrommUcieczka od WolnosciEscape from Freedom.

 

 

 

Przelozyli:

Olga i Andrzej Ziemilscy.

 

Przedmowa opatrzyl:

Franciszek Ryszka

 

"Czytelnik"

 

ISBN 83-07-02357-2

 

skan i łamanie: lampion@o2.pl

 

Przedmowa. 

 

Minelo osiem lat od pierwszej polskiej edycji Ucieczki od wolnosci - najglosniejszej bodaj ksiazki Ericha Fromma. Spotkala sie ona z wielkim zainteresowaniem publicznosci - oczywiscie tej, do ktorej byla adresowana -i z zyczliwym, a czasem wrecz entuzjastycznym przyjeciem krytyki. Ksiazka stala sie swego rodzaju klasykiem, jezeli przez klasyke bedziemy rozumiec wprowadzenie do pewnego gatunku literatury, otwierajacej nowe horyzonty i nowe drogi poznania. Nie znaczy to, ze nalezy slepo poruszaac sie sladem wytyczonym przez autora. Ucieczka od wolnosci jest przede wszystkim inspiracja, to juz bardzo wiele. Nie trzeba zatem traktowac jej jako uniwersalnego klucza do poznania wybranego zagadnienia czasow wspolczesnych. Byloby to zapewne wbrew intencji autora i wbrew doswiadczeniom nauki, zebranym przez 36 lat, jakie uplynely od momentu, gdy ksiazka ukazala sie po raz pierwszy.

Udostepnienie polskiemu czytelnikowi dwoch pozniejszych ksiazek Fromma (O sztuce milosci, Zapomniany jezyk - obie w serii Biblioteki Mysli Wspolczesnej PIW) pozwolilo mu blizej zapoznac sie z autorem, nie wydaje sie przeto potrzebne ponownie kreslic jego sylwetke. Rowiesnik naszego stulecia, lecz wciaz jeszcze czynny intelektualnie, Erich Fromm wydaje nowe dziela z podziwu godna regularnoscia, choc nie wszystkie reprezentuja jednakowy poziom. Szczegolnie wydana w roku 1973 obszerna ksiazka o anatomii ludzkiej destruktywnosci (The Anatomy of Human Destructiveness) jest rozwlekla, trudna do czytania i malo oryginalna wzgledem tego, co Fromm napisal byl wczesniej.

 

Tworczosc Fromma-mysliciela budzila i budzi u nas sporo kontrowersji, osobliwie kiedy patrzy sie na nia od strony recepcji w kregach nowolewicowych - wrogich wobec marksizmu. Przeciwko pogladom Fromma wypowiadali sie filozofowie spoleczenstwa (scislej: doktryny zmian spolecznych), przedstawiciele nauki o polityce i specjalisci od metodologii. Bronili jego pogladow religioznawcy, filozofowie zajmujacy sie etyka i - nie na ostatnim miejscu - przedstawiciele historiografii akademickiej, o czym jeszcze za chwile. Podzial ten usprawiedliwia wieloznacznosc i wielowatkowosc dziela Fromma. Nie daje sie ono zaklasyfikowac do zadnego sztywnego podzialu w instytucjonalnych ramach nauki akademickiej. Fromm jest, jak sie to zwyklo u nas okreslac, interdyscyplinarny. Stanowi to zreszta o sile jego pisarstwa. Ulatwia wprawdzie sprawe krytykom watk¢o czy sadow szczegolowych, lecz nie pozwala przejsc obok jego dziela obojetnie. Zaryzykowalbym twierdzenie, ze wspolczesna mysl o swiecie wspolczesnym bylaby o wiele ubozsza bez wkladu Ericha Fromma.

 

Rekomendujac pierwsze wydanie Ucieczki od wolnosci zbyt moze natarczywie staralem sie zwrocic uwage na watki historyczne ksiazki. Jest to przeciez ksiazka o zjawiskach uniwersalnych, wsparta tylko konkretnym doswiadczeniem czasoprzestrzennym, wszelako tak sugestywnym i tak doskonale uporzadkowanym, iz nalezy ona do zelaznego repertuaru lektur na temat genezy hitleryzmu. To prawda, ze podstawa empiryczna Ucieczki od wolnosci byla watla i slusznie budzi zastrzezenia metodologow. Jej malo znany i zapomniany prototyp, wydana na emigracji w Paryzu (1936) w nieslychanie niskim nakladzie Autoritat in der Familie (Autorytet w rodzinie), poddaje sie latwo krytyce; to prawda, ze autorowi nie udalo sie nigdy pozniej powrocic do obserwacji i wywiadu. Okazalo sie jednak, ze dedukcja z materialu historycznego - Fromm uczyl sie wszak od marksistow historycznego racjonalizmu - prowadzi do zaskakujaco odkrywczych wynikow. Dlatego wolno nam dostrzegac w Ucieczce ori wolnosci wazne dzielo historyczne. Moge tedy spokojnie powtorzyc moj wczesniejszy poglad o przydatnosci tego dziela do historii pewnego fenomenu i dostrzegac w nim inspiracje do refleksji uogolniajacej, bez ulegania sugestiom plynacym z psychoanalizy, ale ze zrozumieniem pozytkow, jakie wynikaja z zastosowanej przez Fromma metody.

 

Twierdzenie Freuda i jego ortodoksyjnych uczniow, ze tlumione popedy decyduja o wszelkim postepowaniu czlowieka, okazalo sie oczywiscie niesluszne. Nie znaczy to wcale, by wszystkie twierdzenia szczegolowe nalezalo odrzucic. Jesli stwierdzono ponad wszelka watpliwosc, ze obok racjonalnych istnieja irracjonalne motywy zachowan ludzkich, historyk musial je rowniez wziac na warsztat; skoro trudno mu sie przedzierzgnac w psychologa, niechze historyk zajmie sie na serio wynikami obserwacji psychologicznych i psychosocjologicznych. Wazne jest przeciez nie tylko to, jak czlowiek dziala, ale i z jakiego powodu. Ludzkie pragnienia i marzenia, tlumione popedy, uczucia i leki, slowem, wszystko to, co ksztaltuje lub deformuje spoleczna swiadomosc czlowieka, nie moze byc przeciez obojetne dla badacza przeszlosci. Badania ponurego fenomenu hitleryzmu potwierdzily to az nadto wyraznie.

 

Nie trzeba bylo jednak az tego fenomenu, by zwrocic uwage historykow w strone jazni ludzkiej. Zaden badacz przeszlosci, ktory siega glebiej, pod powierzchnie faktow, nie moze po prostu przejsc obojetnie obok zjawisk psychologii zbiorowej, odkad historiografia przestala byc tylko kronika wydarzen.

 

Dziesiatki historykow, badaczy dziejow faszyzmu i hitleryzmu, probowaly interpretacji psychologicznej. Pierwsze, skromne wprawdzie rozmiarem, studium poswiecone wylacznie psychologicznym zrodlom hitleryzmu przedstawil amerykanski politolog Harold D. Lasswell w pare miesiecy po dojsciu Hitlera do wladzy (The Psychology of Hitlerism, The Political Quarterly, t. I V,1933). Bylo to jednak studium ogolnohistoryczne, podejmujace znany problem rozczarowan powojennych wsrod Niemcow i uprawianej w tym kraju propagandy nacjonalistycznej, bez proby analizy bodzcow psychicznych, wplywajacych na odpowiednie decyzje polityczne.

 

Pierwszym autorem, ktory staral sie wywiesc zrodlo hitleryzmu z glebokich pokladow jazni ludzkiej, ale w konkretnej sytuacji spolecznej - byl Erich Fromm. Niemal rownoczesnie z Frommem brytyjski psychiatra ze szkoly Freuda, Peter Nathan, oglosil interesujace studium o psychologii faszyzmu (The Psychology of Fascism, 1943). Sporo w tej ksiazce typowych dla calej szkoly uproszczen. Niemniej w dwoch przynajmniej punktach ksiazka brytyjskiego autora warta jest bacznej uwagi. Nathan trafnie akcentuje znaczenie psychicznego mechanizmu projekcji w typowym mysleniu faszystowskim, gdy schemat ja nienawidze przechodzi w schemat on nienawidzi mnie, aby ulec z kolei szczegolnej dramatyzacji, jak to mialo miejsce w stosunku do rasy nizszej, wrogow panstwa, Zydow, Slowian itd. Propaganda hitlerowska racjonalizowala spontaniczny mechanizm projekcji. Okrucienstwa wobec Polakow w pierwszej fazie wojny starano sie (z powodzeniem) racjonalizowac rzekomym terrorem w rodzaju krwawej niedzieli bydgoskiej (Bromberger Blutsonntag) tudziez innych rzekomych krzywd wyrzadzonych Niemcom. Druga wazna konstatacja Nathana bylo zwrocenie uwagi na specyficzny kult sily (polaczony z biologicznym mizoginizmem) uprawiany przez hitlerowcow, a wywodzacy sie z psychicznie zdeterminawanego kultu autorytetu zespolonego z wyobrazeniem panstwa i wladzy. Nawiasem mowiac, ten fragment ksiazki Nathana zdobedzie w pare lat pozniej solidna dokumentacje w badaniach empirycznych, jakie prowadzil w Stanach Zjednoczonych Theodor W. Adorno z zespolem Instytutu Badan Spolecznych we Frankfurcie (z ktorym wspolpracowal Erich Fromm) nad modelem osobowosci autorytarnej (The Avthoritarian Persarality,1950). Badania te uznac nalezy za wazne ustalenie naukowe, enumeracja zas cech totalitarno-faszystowskiego syndromu potwierdza wczesniejsza prace Fromma i wydaje sie uderzajaco trafna. Zcspol Adorna zalicza do tego syndromu nastepujace objawy:

 

konwencjonalizm, mocne przywiazanie do drobnomieszczanskiego systemu wartosci oparte na moralnosci burzuazyjnej;

autorytarna podleglosc, brak krytycyzmu wobec wyidealizowanych autorytetow wlasnej grupy spolecznej;

agresywne wyszukiwanie autorytetu, tendencja wyszukiwania ludzi naruszajacych wartosci konwencjonalne;

wiara w przesady i myslenie stereotypami, przekonanie, ze tajemnicze sily kieruja losami jednostek*;

dazenie do sily i brutalnosci, identyfikacja z figurami, ktore te cechy reprezentuja;

destrukcyjnosc i cynizm, uogolnione wrogie stanowisko i niechec do rodzaju ludzkiego;

projekcja wlasnych popedow na swiat zewnetrzny.

Wiekszosc wymienionych tu cech sprawdzila sie przy badaniach prowadzonych przez alianckich lekarzy psychiatrow w Norymberdze na osobach uwiezionych tam hitlerowskich zbrodniarzy wojennych. Amerykanscy lekarze dr G.M. Gilbert i dr D.N. Kelley oraz francusb lekarz psychiatra dr F. Bayle dokonali wnikliwych obserwacji przedstawicieli elity nazistowskiej, oczekujacych wyroku w procesie glownych zbrodniarzy wojennych (Gilbert i Kelley), oraz oskarzonych w procesie lekarzy i dowodcow tzw. Einsatzgruppen (Bayle). Warto zwrocic przy tym uwage, iz wiele cech wspolnych wystepowalo zarowno u przedstawicieli elity wladzy Trzeciej Rzeszy, jak i u brutalnych wykonawcow sadzonych w Norymberdze. Dotyczy to srodowiska spolecznego i karier zyciowych, ktore zaprowadzily nie tylko na najwyzsze, ale i nizsze szczeble hierarchii hitlerowskiej.

Badania prowadzone w Norymberdze mialy jednak charakter wyrywkowy i dokonywane byly w warunkach specyficznych. Zgromadzono i przeanalizowano niewiele zrodel, ktore dawalyby podstawe do uogolnien na temat psychosocjologicznych determinacji hitleryzmu. Rozumowanie Fromma, tak zdawaloby sie abstrakcyjne i poslugujace sie czysta dedukcja, daje sie jednak zweryfikowac za pomoca obserwacji empirycznej.

 

W roku 1933 amerykanski socjolog polskiego pochodzenia, uczen Floriana Znanieckiego, dr Theodore Abel, znalazl sie w Niemczech, zamierzajac przesledzic proces zdobywania wladzy przez Hitlera na tle motywacji personalnych przekazanych przez aktywnych zwolennikow wodza; podstawa mialy byc, jak w badaniach Znanieckiego, materialy osobiste.

 

Dr Abel zrecznie zaaranzowal konkurs na pamietnik hitlerowskiego aktywisty, przyznajac nagrody ze srodkow dostarczonych przez slynny uniwersytet Columbia w Nowym Jorku. Przelamawszy opory goebbelsowskiego ministerstwa propagandy, zgromadzil wcale niezla probke zlozona z 683 odpowiedzi, ktorych autorzy reprezentowali przecietna zbiorowosc w partii nazistowskiej (potwierdzaja to wiarygodne badania innych historykow i socjologow, jak T. Geigera, H. Gertha i D. Lernera). Reprezentatywnosc probki wykazala klasyfikacja spoleczna respondentow: ponad polowe stanowili przedstawiciele klas srednich, ktorych mozemy utozsamiac z szeroko pojetym drobnomieszczanstwem, stanowiacym niewatpliwie spoleczna baze hitleryzmu; potwierdzily to wyniki roznych badan nad socjologia ruchu, prowadzonych m.in. przez nizej podpisanego (Panstwo stanu wyjatkowego, 1964). Nie od rzeczy bedzie przypomniec, iz pod wzgledem mentalnosci, stylu zycia i oceny sytuacji politycznej swego kraju okolo 30% ludnosci niemieckiej w okresie przedhitlerowskim mozna zakwalifikowac jako drobnomieszczanstwo.

 

W pare lat pozniej Abel oglosil opracowane szczegolowo wyniki konkursu (Why Hitler Came into Power? 1938). Ksiazka Abla (nawiasem mowiac, wielka rzadkosc w bibliotekach europejskich i wskutek tego malo znana) pokazuje liczne wypadki, gdy sytuacja spoleczna w polaczeniu z namietnym poczuciem krzywdy i poszukiwaniem autorytetu determinowala akces do ruchu hitlerowskiego.

 

Poswiecenie sie idei Hitlera dalo zyciu nowy cel

- stwierdzil doslownie jeden z uczestnikow konkursu, i taka motywacja, acz wyrazona mniej kategorycznie i mniej gornolotnie, powtarza sie w przygniatajacej wiekszosci tekstow zebranych przez Abla. Potwierdza to wprost zdanie wypowiedziane przez Ericha Fromma:

Hitler objawia sie jako magiczny pomocnik, a ruch narodowosocjalistyczny jako cel ucieczki od wolnosci.

Tu ciekawostka albo nawet cos wiecej niz ciekawostka. Niedawno mlody amerykansb politolog Peter H. Merkl dokonal reinterpretacji materialu zebranego przez Abla (Politica! Violence under the Swastika,1975), przeprowadziwszy najpierw niezwykle dokladna analize porownawcza 581 zyciorysow hitlerowcow, jak gdyby rozpisal je na pojedyncze psychogramy. Wyniki potwierdzily jeszcze bardziej glowne tezy Ucieczki od wolnosci i choc niejeden rzecznik skrupulatnosci metodologicznej moglby kwestionowac reprezentatywnosc zbioru, przeciez symetryczna zaleznosc miedzy twierdzeniami Fromma a opracowaniem materialu Abla jest wrecz uderzajaca.

Dokumentacja przygotowana przez amerykanskiego socjologa jest czyms wyjatkowym i niepowtarzalnym, lecz nie jest zrodlem jedynym. Przed laty ukazala sie na polkach ksiegarskich praca innego Amerykanina, nalezaca wprawdzie do zupelnie odmiennego gatunku pisarskiego, ale rowniez poslugujaca sie metoda badania spoleczenstwa, ktora w naukach spolecznych nazywa sie metoda obserwacji intensywnej. William Sheridan Allen z uniwersytetu w Missouri oglosil w 1965 roku wyniki takiej obserwacji, odnoszacej sie do procesu zdobycia i utrwalenia nazistowskiej wladzy w malym miasteczku niemieckim (The Nazi Seizure of Power, 1965), opatrzonym przez autora kryptonimem Thalburg, rychlo zreszta rozszyfrowanym w NRF za sprawa glosnego tygodnika hamburskiego Der Spiegel.

 

Okazalo sie, ze Thalburg nazywa sie naprawde Northeim i lezy w dolnej Saksonii, czyli w samym centrum Niemiec. Ze swymi dziesiecioma tysiacami mieszkancow, drobnym przemyslem, stara tradycja i konserwatywna struktura obyczajowo-spoleczna, wsparta silna przewaga luteranizmu i konkurujacymi ze soba wplywami nacjonalistow i socjaldemokratow, byl Thalburg-Northeim typowym przykladem drobnomieszczanskiej spolecznosci niemieckiej. William Allen pokazal, iz spolecznosc ta stala sie niemal klinicznym obiektem penetracji idei hitlerowskiej, ulegajac stopniowo procesowi calkowitej dezintegracji i atomizacji.

 

Autor stosowal metode poglebionego wywiadu wsrod miarodajnych przedstawicieli spolecznosci miejskiej, dokonujac wnikliwej analizy miasteczkowego mikrokosmosu. Metoda ta nie dawala pelnej szansy ujawnienia psychicznych bodzcow postepowania obywateli miasteczka, ustepujacych krok za krokiem przed sila. Historyk i socjolog Allen zrezygnowal z dociekan na temat mechanizmow psychicznych powodujacych takie, a nie inne reakcje wsrod przedstawicieli obserwowanej zbiorowosci, dociekan, ktore zreszta z uplywem czasu stracilyby na wartosci. Jednakze dzialania (i zaniechania) mieszkancow Thalburga wskazuja wyraznie na postepujace objawy destrukcji. W miasteczku nie wydarzylo sie nic takiego, co by moglo uzasadnic gwaltowne zmiany opinii czy chociazby nastrojow. Byly bojki i awantury, to wszystko. Spolecznosc polaczona byla licznymi wiezami natury nieformalnej. Nie bylo wypadkow denuncjacji ani aresztowan na szersza skale. Hitleryzm pojawil sie bardzo pozno (autor opisuje okres miedzy 1930 a 1935 rokiem), a jednak bardzo predko opanowal dusze i umysly ludzkie.

 

Nalezy oczywiscie unikac przesady. Cytowany przez Fromma Lewis Mumford (Faith for Living,1940) kazal poszukiwac zrodel faszyzmu w duszy ludzkiej, a nie w gospodarce. Jest to oczywisty frazes bez pokrycia, choc nie nalezy zapominac, ze spoleczno-ekonomiczne przeslanki losow ludzkich objawiaja sie w ich dzialaniach przeplywajac najpierw przez swiadomosc ludzka. Erich Fromm nie tylko dostrzega, ale i wyraznie eksponuje demoralizujacy wplyw kapitalistycznych stosunkow miedzyludzkich na swiadomosc zbiorowa i chociaz marksista nie jest, przeciez mocno trzyma sie historii.

 

Sila rozumowania Fromma jest historyczne traktowanie gatunku ludzkiego, w tym wypadku - niemieckiej warstwy drobnomieszczanstwa, wsrod ktorej szczegolnie silnie objawily sie mechanizmy nazwane przez autora sado-masochistycznymi.

 

Rozumowanie Fromma ma jeszcze i te przewage nad podobnymi analizami freudystow (moze z wyjatkiem Karen Horney w jej New Ways of Psychoanalysis,1939), ze odrzuca teze Freuda o pryncypialnym przeciwstawieniu jednostki i zorganizowanego spoleczenstwa. Czlowiek u Fromma jest z natury swojej spoleczny. Twierdzenie to zbliza jego stanowisko do marksistowskiego, co nie znaczy, by podejmowal on nieudolna probe laczenia freudyzmu z marksizmem, jak czynil to inny autor zajmujacy sie psychopatologia spoleczna w kontekscie ruchow faszystowskich, glosny w swoim czasie seksuolog freudysta Wilhelm Reich (The Mass Psychology of Fascism, 1946).

 

Czlowiek w spoleczenstwie - twierdzi Fromm - nie musi pozostawac z nim w konflikcie. Nawet jesli czuje swoja bezbronnosc i bezradnosc, moze odnalezc swoje "ja" w czynnym zyciu, w polaczeniu z celami innych, w pozytywnej wolnosci, ktora jest alternatywa zagubienia jednostki ludzkiej.

 

Fromm staral sie polaczyc w swojej ksiazce zjawisko alienacji w sensie ekonomiczno-produkcyjnym (wystepujacej w kapitalizmie wspolczesnym jeszcze silniej niz za czasow Marksa) ze zjawiskiem ucieczki od wolnosci. Fromm nie powiedzial tu ostatniego slowa, jak nie mogl dac wyczerpujacej odpowiedzi na temat psychospolecznych zrodel niemieckiego faszyzmu. Niemniej jego twierdzenia sa szczegolnie waznym przyczynkiem do dziejow hitleryzmu i chociaz nie tylko o tym traktuje Ucieczka od wolnosci, lektura ksiazki Fromma zbliza nas do odpowiedzi na pytanie: jak to sie stalo? dlaczego hitleryzm odniosl taki sukces? W dialektycznym badaniu przeszlosci musimy wydobywac wszystkie przyczyny w ich wzajemnym powiazaniu. Musimy poznawac zrodla ekonomiczne, polityczne i ideowe. Musimy badac fakty zachodzace wewnatrz i na zewnatrz danej spolecznosci. W dazeniu, by zblizyc sie do prawdy, nie powinnismy omijac zakresu spraw, ktorymi zajal sie Erich Fromm.

 

Rozwazania Fromma na temat rozwoju i alienacji osobowosci dadza sie zapewne skorygowac na drodze ustalen dokonanych w ciagu ostatnich lat. Zwazmy, ze jest to problem, ktory dla psychologii i socjologii zachodniej - osobliwie w Stanach Zjednoczonych Ameryki - dawno juz przestal byc problemem akademickim. Zastraszajacy rozwoj spolecznych neuroz nie tylko wyraza sie gwaltownym wzrostem przypadkow chorobowych, ale przybiera rozmiary kleski ogarniajacej rowniez zycie polityczne, o czym swiadczy coraz czestsze stosowanie gwaltu.

 

Wszystko to mozna obrocic przeciw tej ksiazce. Wszelako na jej korzysc przemawia jednoznacznie jej warstwa historyczna, a obok historycznej moze i prognostyczna, choc ta zawarta jest raczej implicite, czyli trzeba ja dopowiedziec. Na kartach tej ksiazki jawi sie dosc czesto strach - lek przed wolnoscia, ktory powoduje chec zrzucenia jej ciezaru, ale i lek w sensie bardziej ogolnym, jako jeden z elementow sadystycznej i masochistycznej postaci wladzy, ktora wciaz jeszcze pojawia sie na mapie politycznej swiata.

 

Lek przed wolnoscia- nie uswiadomiony lek przed nieznanym i nieobliczalnym - zdeprawowal najpierw mieszkancow Thalburga i setek innych Thalburgow. Uciekajac od wolnosci dostawali sie oni pod panowanie jeszcze silniejszego i bardziej konkretnego leku, a wreszcie sami go siali. To o tym gatunku ludzkim pisze Albert Camus, wielki moralista literatury nie tylko francuskiej, gdy w usta bohatera Upadku wklada takie slowa:

 

Czlowiek jest wolny, trzeba wiec sobie radzic, a poniewaz przede wszystkim nie chca wolnosci ani jej wyrokow, prosza zeby im dawano po palcach, wymyslaja straszliwe reguly, spiesza wznosic stosy, zeby zastapic koscioly.

I dalej:

W koncu... rzecz polega na tym, zeby nie byc wolnym i sluchac w skrusze wiekszego lajdaka od siebie.

Dodajmy, ze ten gatunek ludzki rodzi sie w okreslonych warunkach spolecznych, a okreslone sily polityczne zawsze beda go preferowaly, by z jego przede wszystkim pomoca ustanowic swoja wladze.

Warszawa 1977

 

 

 

Trzecia polska edycja Ucieczki od wolnosci ukazuje sie pigtnascie lat po wydaniu drugim. I choc czytac ja bedzic nowa generacja czytelnikow, uwazamy, ze nalezy pozostawic przedmowe do wydania poprzedniego. Byc moze, pewne zwroty lub poglady nie beda sie podobaly wspolczesnemu krytykowi. Byc moze, bedzie mial nawet troche racji, ale ani o jote nie zmienila sie sprawa, ktorej broni Erich Fromm, i nie zmienilo sie przeslanie tej ksiazki. Mimo ze jej konkretny adresat - mysle o ojczyznie Fromma Niemczech - pozegnal sie, miejmy nadzieje, ze zjawiskami, przeciw ktorym wystepowal Erich Fromm. Na pewno jednak nie ustaly leki tego spoleczenstwa i innych spoleczenstw danej kultury. Nie zmienily sie tez kontrowersyjne pojecia wolnosci. Dlatego lektura tej ksiazki wydaje sie nadal potrzebna. Trzynascie lat po smierci Erich Fromm moze sie bronic przed krytyka swoich dziel, jak udawalo mu sie bronic przez blisko pol wieku pracy tworczej.

 

 

Warszawa 1993

Franciszek Ryszka

 

--------------------------------------------------------------------------------

* Mozna tu przypomniec interesujace zdanie K. R. Poppera o spiskowej teorii spoceczenstwa.

 

 

Autor i jego dzielo. 

 

Erich Fromm (1900-1980), glosny socjo-psycholog amerykanski pochodzenia niemieckiego, studiowal we Frankfurcie, Monachium, Heidelbergu. Pracowal w Berlinskim Instytucie Psychoanalizy. Od 1935 r. przebywal w Ameryce. Byl dyrektorem Instytutu Psychoanalizy w Meksyku i profesorem psychologii na uniwersytecie w Nowym Jorku. Autor znanych czytelnikowi polskiemu prac: Szkice z psychologii religii (1966), Zapomniany jezyk (1972, II wyd. 1977), O sztuce milosci (1971, II wyd. 1972); najwiekszy rozglos uzyskala Ucieczka od Wolnosci (1970, II wyd. 1978).

Ucieczka od Wolnosci - opublikowana o raz pierwszy w 1941 r. - jest czescia studium zajmujacego sie struktura charakteru wspolczesnego czlowieka, a zarazem oryginalna proba analizy faszyzmy ze stanowiska psychologii spolecznej. Wolnosc daje czlowiekowi niezaleznosc, ale czyni go samotnym, a przez to bojazliwym i bezsilnym. Zrozumienie przyczyn ucieczki od wolnosci moze go uchronic przed poddaniem sie totalizmowi.

 

 

Mysli wybranych.

 

Jesli nie istnieje dla samego siebie, ktoz istniec bedzie dla mnie?

Jesli istnieje tylko dla siebie, kimze jestem?

A jesli nie teraz - to kiedy?

Talmud - Miszna, Abot

 

Ani niebianskim, ani ziemskim, ani smiertelnym, ani niesmiertelnym stworzylismy ciebie, tak bys byl wolny za zgoda woli twojej i honoru twego, izbys sam sobie byl stworca i budowniczym. Ciebie jedynego obdarowalem rozrostem i rozwojem, ktore od twej wolnej woli zaleza. Ty niesiesz w sobie zalazek wszechzycia.

 

Picodella Mirandola;

Oratio de hominis dignitate

 

Nic zatem nie jest niezmienne procz przyrodzonych i niewyzbywalnych praw czlowieka.

 

Thomas Jefferson

 

1. Wolnosc - problem psychologiczny. 

--------------------------------------------------------------------------------

Rdzen nowozytnej historii Europy i Ameryki stanowia proby zerwania politycznych, ekonomicznych i duchowych pet krepujacych ludzi. Ciemiezeni i domagajacy sie nowych swobod walczyli z tymi, ktorzy chcieli bronic swych przywilejow. Klasa walczaca o wlasne wyzwolenie wierzyla, ze walczy o wolnosc dla calej ludzkosci i dzieki temu mogla odwolywac sie do idealu, do pragnienia wolnosci inspirujacego wszystkich ludzi uciskanych. W toku jednak dlugiej i faktycznie nieustajacej walki o wolnosc klasy walczace z uciskiem laczyly sie na pewnym etapie z wrogami wolnosci: mianowicie po odniesionym zwyciestwie, kiedy trzeba bylo bronic nowych przywilejow.

Mimo licznych odwrotow wolnosc wygrywala bitwe za bitwa. Wielu zginelo w owych bitwach w przekonaniu, ze lepiej umrzec w walce z uciskiem niz zyc bez wolnosci. Taka smierc stanowila najwyzsza afirmacje jednostkowego bytu. Historia zdawala sie dowodzic, ze czlowiek moze rozporzadzac sam soba, sam o sobie decydowac oraz myslec i czuc tak, jak to uwaza za wlasciwe. Wydawalo sie, ze ekspresja pelni ludzkich mozliwosci jest celem, do ktorego rozwoj spoleczny zbliza sie szybkimi krokami. Zasady ekonomicznego liberalizmu, demokracji politycznej, autonomii religijnej i indywidualizmu w zyciu osobistym, bedac wyrazem owego dazenia do wolnosci, jednoczesnie zdawaly sie zblizac rodzaj ludzki do jej urzeczywistnienia. Zrywano kolejne okowy. Czlowiek przezwyciezyl dominacje przyrody i stal sie jej panem; obalil dominacje Kosciola i dominacje absolutystycznego panstwa. To obalenie dominacji zewnetrznej wydawalo sie nie tylko kcniecznym, ale i wystarczajacym warunkiem osiagniecia wymarzonego celu: wolnosci jednostki.

 

I wojne swiatowa uwazano powszechnie za zmaganie ostateczne, a jej rezultat za definitywne zwyciestwo wolnosci. Istniejace demokracje zdawaly sie umocnione, a nowe zajely miejsce dawnych monarchii. Lecz uplynelo zaledwie kilka lat, a juz wylonily sie nowe systemy, ktore zaprzeczyly wszystkiemu, co w przekonaniu ludzi osiagnieto w ciagu wiekowych zmagan. Istota tych nowych systemow, ktorym udalo sie owladmlac calym spolecznym i osobistym zyciem czlowieka, bylo podporzadkowanie wszystkich ludzi - z wyjatkiem malej garstki - wladzy, nad ktora nie bylo kontroli.

 

Z poczatku wielu pocieszalo sie mysla, ze zwyciestwo systemu autorytarnego zawdzieczac nalezy szalenstwu nielicznych osobnikow; szalenstwo to doprowadzi samo w pore do ich upadku. Inni, dufni w siebie, wierzyli, ze Wlochom czy tez Niemcom zabraklo dostatecznie dlugiego okresu wrastania w demokracje, i dlatego nalezy spokojnie odczekac do chwili, kiedy osiagna oni polityczna dojrzalosc demokracji zachodnich. Jeszcze innym powszechnym zludzeniem, moze najniebezpieczniejszym, bylo przekonanie, ze ludzie pokroju Hitlera podstepem tylko i oszustwem zawladneli ogromnym aparatem panstwowym; ze oni i ich satelici sprawowali rzady wylacznie za pomoca sily, a cala ludnosc byla jedynie bezwolnym obiektem zdrady i terroru.

 

W nastepnych latach blednosc tych wywodow okazala sie oczywista. Bylismy zmuszeni przyznac, ze miliony ludzi w Niemczech z tym samym zapalem wyrzekly sie wolnosci, z jakim ich ojcowie o nia walczyli; ze zamiast chciec wolnosci, szukano ucieczki od niej; ze miliony innych odnosily sie do niej obojetnie, uwazajac, iz w obronie wolnosci nie warto walczyc ani ginac. Zrozumielismy takze, ze kryzys demokracji nie jest wylacznie wloskim ani niemieckim problemem, lecz sprawa, przed ktora staje kazde panstwo nowoczesne. I nie jest wazne, jakimi symbolami posluguja sie wrogowie ludzkiej wolnosci: wolnosc bywa zagrozona w nie mniejszym stopniu, kiedy sie ja atakuje w imieniu antyfaszyzmu, jak bezposrednio przez faszyzm1. Prawde te sformulowal John Dewey tak przekonywajaco, ze wyraze ja jego slowami:

 

Rzeczywistym zagrozeniem naszej demokracji nie jest istnienie obcych panstw totalitarnych, lecz czynniki tkwiace w naszych osobistych postawach i w naszych wlasnych instytucjach, ktore w innych krajach pozwolily zwyciezyc narzuconej z zewnatrz wladzy, dyscyplinie, jednolitosci i zaleznosci od Wodza. Dlatego pole bitwy znajduje sie takze i tutaj - wewnatrz nas samych i naszych instytucji.2

Jezeli chcemy zwalczyc faszyzm, musimy go zrozumiec. Zbozne checi w niczym nam nie pomoga. A deklamowanie optymistycznych formul okaze sie rownie nieadekwatne i nieskuteczne, jak indianski rytual taneczny na intencje deszczu.

Poza problemem ekonomicznych i spolecznych warunkow, ktore zrodzily faszyzm, istnieje jeszcze problem ludzki, wymagajacy zrozumienia. Celem niniejszej ksiazki jest przeanalizowanie tych dynamicznych czynnikow w strukturze charakteru wspolczesnego czlowieka, ktore w krajach faszystowskich sprawily, ze sam wyrzekl sie on wolnosci, a ktore i u nas tak powszechnie wystepuja u milionow ludzi.

 

Oto zasadnicze pytania, ktore sie nasuwaja, kiedy rozpatrujemy ludzki aspekt wolnosci, potrzebe podporzadkowania sie, zadze wladzy: Czym jest wolnosc w doswiadczeniu ludzkim? Czy pragnienie wolnosci jest czyms nieodlacznym od natury ludzkiej ?. Czy owo doswiadczenie jest zawsze takie samo, niezaleznie od typu kultury, w ktorej kregu czlowiek zyje, czy tez zalezy ono od stopnia indywidualizacji, do jakiego doszlo dane spoleczenstwo? Czy wolnosc jest tylko brakiem zewnetrznej presji, czy tez jest rowniez obecnoscia czegos - a jesli tak, to czego? Jakie spoleczne i ekonomiczne czynniki powoduja, ze w danym spoleczenstwie istnieje dazenie do wolnosci? Czy wolnosc moze stac sie ciezarem zbyt wielkim, by czlowiek mogl go udzwignac, czyms, przed czym usiluje on uciec? Jak wiec sie to dzieje, ze dla jednych wolnosc jest wymarzonym celem, a dla innych zagrozeniem?

 

A moze obok wrodzonego pragnienia wolnosci istnieje instynktowna potrzeba podporzadkowania sie? Jesli tak nie jest, czym wytlumaczyc urok, jaki dla tak wielu stanowi dzis uleglosc wobec wodza? Czy uleglosc zachodzi zawsze w stosunku do zewnetrznego autorytetu, czy tez ma miejsce takze w stosunku do autorytetow uwewnetrznionych, takich jak obowiazek albo sumienie, do wewnetrznych przymusow lub wladzy bezimiennej, jak np. opinia publiczna? Czy podporzadkowanie sie daje jakies utajone zadowolenie i jaka jest jego istota?

 

Czym jest to, co budzi w ludziach nienasycona zadze wladzy? Czy zadza ta jest sila ich witalnej energii, czy tez pndstawowa slaboscia i niezdolnoscia przezywania zycia spontanicznego i pelnego milosci? Jakie psychologiczne warunki nadaja sile tym daznosciom? Jakie warunki spoleczne stanowia z kolei baze owych warunkow psychologicznych?

 

Analiza ludzkiego aspektu wolnosci i autorytaryzmu zmusza nas do rozwazenia problemu ogolnego, a mianowicie roli, ktora czynniki psychologiczne odgrywaja jako aktywne sily w procesie spolecznym; a to ostatecznie prowadzi do problemu wzajemnego oddzialywania czynnikow psychologicznych, ekonomicznych i ideologicznych w procesie spolecznym. Kazda proba zrozumienia atrakcyjnosci, jaka faszyzm ma dla wielkich narodow, zmusza nas do uznania roli czynnikow psychologicznych. Mamy tu bowiem do czynienia z systemem politycznym, ktory, w zasadzie, nie przemawia do racjonalnych sil opartych na interesie wlasnym jednostki, lecz wyzwala w czlowieku i mobilizuje sily diaboliczne, ktore - wierzylismy - wcale nie istnieja albo przynajmniej od dawna wymarly. Dobrze znany nam obraz czlowieka ostatnich stuleci przedstawial istote rozumna, ktorej dzialania byly zdeterminowane interesem wlasnym i zdolnoscia do zgodnego z nim postepowania. Nawet tacy pisarze jak Hobbes, ktory w zadzy wladzy i wrogosci dopatrywal sie sil napedowych czlowieka, wyjasniali, ze istnienie tych sil jest logicznym nastepstwem interesu wlasnego: jesli ludzie sa sobie rowni, a tym samym odczuwaja jednakowa potrzebe szczescia, i jesli nie starcza bogactw, aby zadowolic wszystkich w tej samej mierze - to nieuchronnie musza oni walczyc miedzy soba i potrzebuja wladzy, aby sobie zapewnic na przyszlosc korzystanie z posiadanych dobr. Jednakowoz obraz Hobbesa przestal byc aktualny. Im skuteczniej udawalo sie klasom srednim obalac rzady poprzednich wladcow politycznych czy religijnych, im lepiej potrafili ludzie opanowywac przyrode i im czesciej milionowe rzesze uzyskiwaly ekonomiczna niezaleznosc, tym silniej jednostka zaczynala wierzyc w racjonalnosc swiata i w czlowieka jako istote z przyrodzenia rozumna. Ciemne i diaboliczne moce natury ludzkiej zwalano na sredniowieczne i wczesniejsze jeszcze okresy historii i tlumaczono je badz brakiem wiedzy, badz tez chytrymi zamyslami wiarolomnych krolow czy kaplanow.

 

Patrzano na te okresy jak sie patrzy na dawno wygasly i niczym juz nie zagrazajacy wulkan. Czlowiek czul sie bezpieczny i wierzyl, ze zdobycze wspolczesnej demokracji wymiotly wszelkie zle moce; swiat wydawal sie jasny i bezpieczny jak dobrze oswietlone ulice nowoczesnego miasta. Wojny uchodzily za ostatnie relikty dawniejszych czasow i aby skonczyc z nimi, potrzeba bylo tylko jeszcze jednej jedynej wojny; kryzysy ekonomiczne uwazano za rzecz przypadku, mimo ze owe przyp...

[ Pobierz całość w formacie PDF ]